Choć mieszkalnictwo odgrywa istotną rolę w reprodukcji nierówności społecznych, jego znaczenie wciąż nie znajduje dostatecznego odzwierciedlenia w teorii. W kluczowych pracach z zakresu filozofii politycznej pozostaje ono na marginesie rozważań o sprawiedliwości społecznej (Torgersen, 1987; Lowe, 2011), a refleksja nad prawem do mieszkania koncentruje się przede wszystkim na dystrybucji praw do lokalu, wynikających z własności lub najmu (Wells, 2018; Essert, 2024). Uważamy, że perspektywa ta nie pozwala w pełni uchwycić złożonych relacji między mieszkalnictwem a systemami władzy i dominacji. Celem proponowanego numeru jest zatem krytyczna rewizja dominujących ram teoretycznych, w których ujmuje się kwestię mieszkaniową, jak również próba wskazania granic ingerencji państwa w różnorodne praktyki udomawiania przestrzeni. Zapraszamy do nadsyłania tekstów, które poddają dyskusji założenia dotychczasowych debat i proponują alternatywne sposoby myślenia o mieszkalnictwie, domu, zamieszkiwaniu oraz prawie, które z jednej strony stanowi czynnik umożliwiający zajmowanie obszarów „niczyich”, z drugiej natomiast może służyć jako narzędzie wzmacniające pozycję podmiotów niedysponujących formalnym prawem własności.

Punktem wyjścia dla numeru są dwa powiązane ze sobą problemy. Pierwszy z nich określamy mianem „pułapki tytułu prawnego”. Liberalne ujęcia prawa do mieszkania zakładają, że „udomowienie” przestrzeni wymaga posiadania odpowiedniego tytułu prawnego, przede wszystkim prawa własności. Takie podejście sprowadza dom do kategorii prawnej i przesłania doświadczenia osób i społeczności, których praktyki zamieszkiwania wykraczają poza uznane reżimy własności. Dotyczy to zwłaszcza grup marginalizowanych: migrantów, osób w kryzysie bezdomności, skłotersów czy społeczności wędrownych. Prawo międzynarodowe, w tym Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych oraz Europejska Karta Społeczna, w pewnym stopniu odpowiada na potrzeby tych grup, poszerzając zakres ochrony zamieszkiwania. W tym ujęciu ochrona dotyczy bezpieczeństwa zamieszkiwania, a nie wyłącznie formalnego tytułu prawnego (Payne i Durand-Lasserve, 2012; Rolnik, 2013). Zasadnicze pytanie dotyczy zatem treści i zakresu praw przysługujących osobom marginalizowanym, w tym prawa skłotersów do udomawiania opuszczonych przestrzeni. Jak zauważają O’Mahony i Roark (2022, s. 19), zajmowanie pustostanów stanowi centralny problem dla prawa własności, który pozostaje na marginesie głównego nurtu badań.

Drugi problem stanowi globalny kryzys mieszkaniowy, którego nie sposób sprowadzić do niepowodzenia mechanizmów dystrybucji i redystrybucji. Utowarowienie (Madden i Marcuse, 2016) i finansjalizacja (Kimhur, 2024) mieszkalnictwa przyczyniły się do systemowego przekształcenia relacji między zamieszkiwaniem a posiadaniem. Promowanie prawa własności do mieszkania jako podstawy zabezpieczenia socjalnego (asset-based welfare state) jest widoczne zarówno w Europie Zachodniej, jak i w postkomunistycznej Europie Wschodniej. W krajach takich jak Rumunia, Słowacja i Chorwacja programy prywatyzacyjne przyczyniły się do wzrostu wskaźników własności mieszkań (Eurostat, 2023). Polityki te przekształciły mieszkania, wcześniej funkcjonujące przede wszystkim jako dobro społeczne, w narzędzie prywatnej akumulacji kapitału i formę zabezpieczenia ekonomicznego. W tym kontekście zajmowanie pustostanów, nieformalne zamieszkiwanie i inne formy współdzielenia przestrzeni życiowej poza formalnym porządkiem prawnym można rozumieć jako reakcje na dominujące struktury władzy i opresji (Martínez, 2013; Reeve, 2015). Praktyki te stają się wówczas formami oporu o istotnym znaczeniu politycznym i teoretycznym. Kryzys mieszkaniowy jest doświadczany przez coraz większą liczbę osób, które z uwagi na kondycję rynku nieruchomości oraz własną sytuację materialną nie są w stanie uzyskać żadnego tytułu prawnego oferowanego w obrębie systemu kapitalistycznego. Przymus ekonomiczny sprawia, że jednostki te podejmują działania zmierzające do udomowienia przestrzeni niebędących ich własnością. Należy jednak podkreślić, że choć czynniki ekonomiczne są tu niewątpliwie kluczowe, nie są one jedyną przyczyną poszukiwania alternatywnych sposobów zamieszkiwania. Istotne w tym kontekście mogą być polityczne akty sprzeciwu wobec reprodukowanych w neoliberalizmie wzorców „dobrego życia” oraz chęć testowania wspólnotowych form życia.

Zapraszamy do nadsyłania tekstów z zakresu filozofii, teorii prawa, ekonomii politycznej, geografii, studiów miejskich, socjologii, kulturoznawstwa, literaturoznawstwa i dziedzin pokrewnych. Interesują nas prace, które otwierają nowe perspektywy badania mieszkalnictwa i podważają utrwalone sposoby jego ujmowania. Proponujemy następujące tematy, pozostając otwarci na inne zagadnienia związane z problematyką numeru:

– filozoficzne i teoretyczne ujęcia domu;

– moralne, prawne i polityczne wymiary skłotingu, zasiedzenia i nieformalnych sposobów władania przestrzenią;

– historyczne i współczesne polityki mieszkaniowe oraz ich założenia doktrynalne;

– utowarowienie i finansjalizacja mieszkalnictwa w perspektywie krytycznej i historycznej;

– wspólnotowe i kolektywne formy zamieszkiwania, w tym Community Land Trusts;

– literackie i kulturowe reprezentacje bezdomności, skłotingu i wysiedlenia;

– utopijne wyobrażenia mieszkalnictwa i alternatywnych form wspólnego życia;

– perspektywy grup marginalizowanych jako punkt wyjścia dla teorii mieszkalnictwa;

– relacja między formalnym tytułem prawnym a doświadczeniami afektywno-emocjonalnymi: poczuciem bezpieczeństwa i przynależności.

Abstrakty (do 300 słów) należy przesyłać na adres: praktykateoretyczna@gmail.com