W polskiej socjologii teoria Pierre’a Bourdieu uzyskała status na tyle ugruntowany, że bywa dziś wykorzystywana do legitymizowania bardzo różnych kierunków badań. Często odbywa się to jednak kosztem abstrahowania od szerszej tradycji teoretycznej, w której powstała, i sprowadzenia bourdiańskich kategorii kapitałów czy pól do roli poręcznych narzędzi analitycznych (zob. Gdula, Sadura 2012). W takich ujęciach pomijane są kluczowe problemy i stawki tej teorii, takie jak rola państwa, dialektyka podporządkowania i oporu czy władza symboliczna sprawowana przez samego badacza. Zamysł demaskacji mechanizmów dominacji, który przyświecał Bourdieu w analizach praktyk kulturowych, ulega w ten sposób odwróceniu. Jego teoria — łatwo łączona w tej zredukowanej formie z innymi tradycjami socjologicznymi — bywa wykorzystywana do „neutralnego” opisu społeczeństwa jako przestrzeni różnorodnych wymian i konfliktów, przynoszących uczestnikom zyski bądź straty (Świrek 2023). U podstaw takich interpretacji leży założenie istnienia wspólnej, jednorodnej przestrzeni rozmieszczenia aktorów społecznych, której struktura daje się precyzyjnie sparametryzować. Tymczasem z analiz francuskich socjologów i socjolożek czerpiących z tradycji szkoły bourdiańskiej wyłania się obraz przestrzeni społecznej „nie-całej” — prowizorycznej, niestabilnej i opartej na antagonistycznych wizjach świata. Iluzoryczny „wspólny świat” okazuje się hierarchią różnych światów, podtrzymywaną przez codzienne praktyki i relacje władzy (zob. Jacyno 1997).

Rdzeń szkoły Bourdieu konstytuuje z jednej strony jej maksymalistyczna — bliska marksizmowi — ambicja wykorzystania kategorii klasy do całościowej analizy życia społecznego, z drugiej zaś odejście od ujmowania klas wyłącznie w odniesieniu do własności środków produkcji. Za wydarzenia fundujące tę tradycję można uznać publikacje Reprodukcji (Bourdieu, Passeron 1990) oraz Dystynkcji (Bourdieu 2005). Pierwsza z nich podważyła merytokratyczne wyobrażenia o równości szans, oskarżając — pozornie egalitarny — system edukacji o podtrzymywanie dominacji klasowej i sprawowanie przemocy symbolicznej; druga natomiast przesunęła ciężar analizy na sferę subtelnych walk klasowych rozgrywających się w obrębie gustów, praktyk codzienności i stylów życia. Uważamy, że tradycja ta, kontynuowana w praktyce badawczej przez współczesnych francuskich socjologów i socjolożki, może otworzyć polskie studia bourdiańskie na bardziej krytyczne, problemowe i politycznie wyostrzone perspektywy analityczne.

Jednym z kluczowych rozpoznań szkoły Bourdieu jest wskazanie na uwarunkowanie panowania klasowego przez polityki publiczne. Analizy te pokazują, że wraz z umasowieniem dostępu do dyplomów klasy dominujące wykształciły nowe mechanizmy reprodukcji społecznych dystansów. Przykładem jest instytucja prépa – elitarnych programów przygotowujących do egzaminów wstępnych na najbardziej prestiżowe uczelnie – która w sposób jawny afirmuje elitarność oraz utrwala niepisany podział między dyplomami otwierającymi drogę do najlepiej wynagradzanych i prestiżowych pozycji zawodowych a tymi, które de facto przeznaczone są dla dzieci klas ludowych (Millet, Moreau 2011). Rozwijana przez Bourdieu (2006) koncepcja przemocy symbolicznej we współczesnych badaniach przybrała nawet nazwę przemocy bogatych (violence des riches) przejawiającej się cięciami socjalnymi czy prywatyzacją (Pinçon i Pinçon-Charlot 2014). Klasy wyższe są w tej perspektywie tymi, które nieustannie pracują nad własną konsolidacją, ochroną granic i wprowadzaniem mechanizmów reprodukcji — poprzez instytucje edukacyjne, sieci towarzyskie, ekskluzywne terytoria a także poprzez medialne, merytoryczne i finansowe wspieranie kolejnych władz (Pinçon i Pinçon-Charlot 2016). Za rządów Emmanuela Macrona, przy wsparciu neoliberalnych ekonomistów (Lebaron 2016, zob. też Orléan 2024), zniesiono podatek od majątku, wprowadzono ulgi dla wielkiego kapitału i zreformowano kodeks pracy, ułatwiając zwalnianie pracowników (Pinçon i Pinçon-Charlot 2019). Czy mechanizmy konsolidacji elit pozwalają w analogiczny sposób wyjaśniać zjawiska i tendencje występujące w polskiej polityce? Jaką rolę odgrywa w reprodukcji elit peryferyjna pozycja Polski? Od końca dwudziestego wieku w badaniach coraz częściej podkreśla się, że kapitał kulturowy stopniowo ustępuje miejsca mechanizmom koncentracji kapitału ekonomicznego. Równocześnie na znaczeniu zyskują procesy wytwarzania wartości poprzez ubogacanie (enrichissement), rozumiane jako nadawanie przedmiotom wyższej wartości bez zmiany ich materialnych właściwości – w opozycji do logiki masowej produkcji charakterystycznej dla przemysłowego kapitalizmu (Boltanski, Esquerre 2020). Czy procesy te wiążą się z nasileniem walk frakcyjnych? Jakie znaczenie dla różnych pól mają przemiany w wartości kapitałów?

Rozpad państwa opiekuńczego oraz wdrażana w latach dziewięćdziesiątych polityka neoliberalna zmieniły zarówno warunki życia klasy ludowej, jak i sposób jej postrzegania (Bourdieu i in. 1993). Lewica, wcześniej reprezentująca postulaty ruchu robotniczego, od lat sześćdziesiątych stopniowo przejmowała język „problemów społecznych”, „niezbędnej modernizacji” czy „osobistej odpowiedzialności” (Eribon 2019, Pialoux 2019). Obowiązujący dyskurs ogłosił przy tym zanik klasy ludowej, która miała „awansować” do klasy średniej albo być odtąd utożsamiana z kategorią „wykluczonych” czy „ubogich” (Masclet, Misset i Poullouec 2019). Jaką rolę odgrywają wyobrażenia o klasie ludowej w kontekście polskiej debaty publicznej? Jaką funkcję w walkach klasowych pełni z jednej strony „zwrot ludowy”, a z drugiej obrazy „patologii” czy „niezaradnych”?

Francuskie badania nad postawami wyborczymi klasy ludowej coraz częściej podejmują próbę uchwycenia konsekwencji polityki neoliberalnej, w ramach której centralnym problemem staje się pytanie o przyczyny wzrostu popularności partii prawicowych. Wskazuje się, że poparcie dla Frontu Narodowego wiąże się z pogorszeniem warunków życia, rozpadem więzi społecznych (Mauger, Pelletier 2023), nasileniem konkurencji na rynku pracy — szczególnie dotkliwym dla młodej, wiejskiej klasy ludowej (Conquard 2018) — oraz pojawieniem się obaw przed deklasacją (Beaud, Pialoux 2022). Punktem spornym pozostaje jednak sposób interpretacji badań empirycznych, zwłaszcza badań sondażowych i wyników wyborów. Kluczowe pytanie brzmi: w jaki sposób odnosić diagnozowany na podstawie sondaży „konserwatyzm” klasy ludowej do zjawiska „głosów nieoddanych” oraz wysokiego poziomu absencji wyborczej wśród jej przedstawicieli (Lehingue 2024). W tej perspektywie same badania sondażowe — wraz z wpisaną w nie specyfiką poznawczą — jawią się jako poręczne narzędzie elit, służące konstruowaniu i utrwalaniu wyobrażeń o klasie ludowej jako najbardziej konserwatywnej spośród wszystkich klas społecznych.

Badania przemian klasy ludowej proponują inną perspektywę niż analizy oparte wyłącznie na wynikach sondażyy. . Koncentrują się one na zróżnicowaniach pokoleniowych (Beaud, Mauger 2017), przeobrażeniach wzorców płciowych — w tym modeli męskości i ojcostwa (Cartier i in. 2021) — a także na pracy kobiet z klas ludowych w warunkach restrukturyzacji rynku pracy oraz migracji zawodowej, w ramach których doświadczenie klasowe ulega urasowieniu (Avril 2019; Beaud, Noiriel 2020). W tym kontekście pojawia się pytanie o to, jak zmieniają się poczucie solidarności pracowniczej oraz strategie oporu podejmowane przez polskie pracownice. Upłciowiona perspektywa badawcza kieruje uwagę zarówno na robotniczy charakter pracy opiekuńczej (Arborio 2014; Avril 2014), jak i na różnice między mężczyznami i kobietami — przy czym to kobiety częściej zobligowane są do zajmowania się sferą uczuć — w postawach klasy ludowej wobec masowej kultury psychologicznej (Schwartz 2011).

Klasa średnia złożona jednocześnie ze zdeklasowanych i awansujących zajmuje pozycję ambiwalentną, jednocześnie kruchą i hegemoniczną (Bourdieu 2005). Jej mieszana genealogia odpowiada za doświadczenie niepewności egzystencjalnej połączonej z afektywną inwestycją w system (Boltanski i Chiapello 2022). Pełni ona sprawczą rolę w reprodukcji dominacji, będąc z jednej strony zasadniczym filarem ładu neoliberalnego, którego strukturalne rozwiązania zostają przez nią uwewnętrznione jako indywidualne aspiracje, z drugiej strony przejawiając ciągły lęk o utratę pozycji (Accardo 2009).

Niektóre współczesne analizy podkreślają jej zakorzenienie w systemie – nie jest ona już klasą zdominowaną, ale „pośrednio dominującą” dzięki usytuowaniu w polach edukacji, kultury, administracji, zarządzania czy IT, gdzie sprawuje władzę administracyjną i normatywną (Lechien 2013). Odmienne spojrzenie zakłada, że nowa klasa średnia – zwłaszcza frakcje z przewagą kapitału kulturowego – doświadcza postępującej prekaryzacji, stagnacji dochodów, obniżenia prestiżu zawodowego i niestabilności zatrudnienia, łącząc w ten sposób chroniczną niepewność z wysokimi wymaganiami kapitału kulturowego (Coulangeon 2011, Castel 2009). Część badaczy pisze o upadku lub nawet zaniku klasy średniej, wskazując na jej zawężanie się oraz procesy deklasacji (Chauvel 2016). Inni podkreślają, że mimo rosnącej niepewności, trwa jej kulturowa hegemonia – to właśnie klasa średnia narzuca wzorce stylów życia, aspiracje czy normy samodyscypliny (Lahire 2004).

W polskim kontekście klasa średnia jawi się przede wszystkim jako kategoria aspiracyjna, której status opiera się jednocześnie na kruchych podstawach materialnej stabilizacji oraz na przymusie reprodukcji określonych stylów życia. Pojawia się zatem pytanie o rzeczywiste granice polskiej klasy średniej: które z jej frakcji dysponują realnym potencjałem dominacji, a które funkcjonują w warunkach chronicznej niepewności i zagrożenia degradacją? Czy w polskich realiach można mówić o jej „pośrednio dominującej” roli, czy raczej o wytwarzaniu narracji normalności, które maskują własne strukturalne nieugruntowanie i podatność na kryzys?

Zarysowane powyżej problemy i dyskusje obecne we francuskiej socjologii klas ukazują jedynie część możliwych wątków i nie wyczerpują spektrum interesujących nas zagadnień. Zachęcamy badaczki i badaczy reprezentujących różne dyscypliny do podejmowania prób odniesienia tych tradycji do polskiego kontekstu, a także do nadsyłania zarówno tekstów opartych na badaniach empirycznych, jak i ujęć teoretycznych, które stanowią ich aktualizację, rozwinięcie bądź krytyczną reinterpretację.

Przykładowe tematy:

• Przemiany znaczenia instytucji edukacyjnych a walki klasowe
• Polityki neoliberalne a przeobrażenia klas średnich i ludowych
• Transformacje wzorców płciowych, rodzinnych i kulturowych a przemiany klas ludowych
• Wizje emancypacji z systemów reprodukcji klasowej oraz praktyki kulturowe klas ludowych
•  Krytyczna dyskusja tradycji socjologicznej z perspektywy innych nurtów nauk społecznych i humanistycznych, w szczególności tradycji francuskich (m.in. filozofii, historii społecznej, psychoanalizy)

Abstrakty należy przesyłać na adres: praktykateoretyczna@gmail.com

Bibliografia

Accardo, Alain. 2009. Le petit-bourgeois gentilhomme: Sur les prétentions hégémoniques des classes moyennes. Marsylia: Agone.

Arborio, Anne-Marie. 2014. „Sophie Divay. Soignantes dans un hôpital local. Des gens de métier confrontés à la rationalisation et à la précarisation.” Travail, genre et sociétés 32(2), 208-211. https://doi.org/10.3917/tgs.032.0208.

Avril, Christelle. 2014. Les aides à domicile : Un autre monde populaire. Paryż: La Dispute.

Avril, Christelle. 2019. Les emplois du bas de l’échelle ne sont pas qualifiés. W: Olivier Masclet, Misset Séverine i Tristan Poullaouec. La France d’en bas?. Paryż: Le Cavalier Bleu.

Beaud, Stéphane i Gérard Mager. 2017. Une génération sacrifiée? Jeunes des classes populaires dans la France désindustrialisée. Paryż: Éditions rue d'Ulm.

Beaud, Stéphane i Gérard Noiriel. 2020. „Race et sciences sociales, essai sur les usages publics d’une catégorie.” Forum, 173(3), 81-81. https://doi.org/10.3917/forum.173.0081.

Beaud, Stéphane i Michel Pialoux. 2022. Powrót do kwestii robotniczej. Tłum. Katarzyna Marczewska. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Boltanski, Luc i Arnaud Esquerre. 2017. Enrichissement. Une critique de la marchandise. Paryż: Gallimard.

Boltanski, Luc i Ève Chiapello. 2022. Nowy duch kapitalizmu. Tłum. Filip Rogalski. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Bourdieu, Pierre. 2005. Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia. Tłum. Piotr Biłos. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Bourdieu, Pierre. 2006. Medytacje pascaliańskie. Tłum. Krzysztof Wakar. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Bourdieu, Pierre i Jean-Claude Passeron. 1990. Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania. Tłum. Elżbieta Neyman. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Bourdieu, Pierre i in. 1993. La misère du monde. Paryż: Seuil.

Cartier, Marie, Agnès Collet, Elsa Czerny, Pascal Gilbert, Marie-Hélène Lechien, Sylvie Monchatre i C. Noûs. 2021. „Allez, les pères! Les conditions de l’engagement des hommes dans le travail domestique et parental.” Travail, genre et sociétés 46(2): 33–53.

Castel, Robert. 2009. „Les ambiguïtés de l'intervention sociale face à la montée des incertitudes.” Informations sociales, 152(2), 24-29. https://doi.org/10.3917/inso.152.0024.

Chauvel, Louis 2016, La Spirale du déclassement - Essai sur la société des illusions, Paryż: Seuil.

Coquard, Benoît. 2018. „«Déjà nous». Un sentiment d’appartenance sélectif en milieu populaire.” Politix 122(2): 57–78. https://doi.org/10.3917/pox.122.0057.

Coulangeon, Philippe. 2011. Le privilège culturel des cadres.” W: Paul Bouffartigue, Charles Gadéa i Sophie Pochic. Cadres, classes moyennes: vers l'éclatement?. Paryż: Armand Colin.

Eribon, Didier. 2019. Powrót do Reims. Tłum. Maryna Ochab. Kraków: Karakter.

Gdula, Maciej i Przemysław Sadura. 2012. Style życia jako rywalizujące uniwersalności. W: Maciej Gdula i Przemysław Sadura. Style życia i porządek klasowy w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Jacyno, Małgorzata. 1997. Iluzje codzienności. O teorii socjologicznej Pierre’a Bourdieu. Warszawa: Instytut Filozofii i Socjologii PAN.

Lahire, Bernard. 2004. La culture des individus – Dissonances culturelles et distinction de soi. Paryż: La Découverte.

Lebaron, Frédéric. 2016. „La croyance économique dans le champ politique français.” Regards croisés sur l’économie 18(1): 32–44. https://doi.org/10.3917/rce.018.0032.

Lechien, Marie-Hélène. 2013. «Petite bourgeoisie nouvelle» ou «nouvelles couches moyennes salariées»?. W: Philippe Coulangeon i Julien Duval. Trente ans après La Distinction, de Pierre Bourdieu. Paryż: La Découverte.

Lehingue, Patrick. 2024. Que savons-nous des votes des classes populaires?. W: Louise Gaxie. Les classes populaires à l’écart du politique? Actes du colloque organisé les 11 et 12 mars 2022 à l’Auditorium de l’Hôtel de Ville de Paris. Paryż: Actes de colloques. https://doi.org/10.3917/fgp.gaxie.2024.01.0045.

Masclet, Olivier, Séverine Misset i Tristan Poullaouec. 2019. La France d’en bas? Idées reçues sur les classes populaires. Paryż: Le Cavalier Bleu.

Mauger, Gérard i Willy Pelletier. 2023. Pourquoi tant de votes RN dans les classes populaires? Paryż: Éditions du Croquant.

Millet, Mathias i Gilles Moreau. 2011. La société des diplômes. Paryż: La Dispute.

Orléan, André. 2024. „Value and Money as Social Power.” Revue Française de Socio-Économie 33(2): 23–40. https://doi.org/10.3917/rfse.033.0023.

Pinçon, Michel i Monique Pinçon-Charlot. 2014. La violence des riches. Chronique d’une immense casse sociale. Paryż: Éditions La Découverte.

Pinçon, Michel i Monique Pinçon-Charlot. 2016. Sociologie de la bourgeoisie. Paryż: La Découverte.

Pinçon, Michel i Monique Pinçon-Charlot. 2019. Le président des ultra-riches. Chronique du mépris de classe dans la politique d’Emmanuel Macron. Paryż: Éditions La Découverte.

Pialoux, Michel. 2019. Le temps d’écouter. Enquêtes sur les métamorphoses de la classe ouvrière. Paryż: Éditions Raisons d'Agir.

Schwartz, Olivier. 2011. „La pénétration de la «culture psychologique de masse» dans un groupe populaire: paroles de conducteurs de bus.” Sociologie 2(4): 345–361. https://doi.org/10.3917/socio.024.0345.

Świrek, Krzysztof. 2023. „Życie po Bourdieu”. Dwutygodnik. https://www.dwutygodnik.com/artykul/10546-zycie-po-bourdieu.html.