Kacper Pobłocki – Dwie podróże po kapitalizmie, czyli odpowiedź Janowi Sowie

Kacper Pobłocki – Dwie podróże po kapitalizmie, czyli odpowiedź Janowi Sowie

Celem Kapitalizmu. Historii krótkiego trwania miało być zwrócenie uwagi na pewien zaskakujący fakt. Mimo że przez ostatnie 25 lat słowo „kapitalizm” nie schodzi z ust polityków, publicystek czy ekspertów, mimo że teoretycznie to właśnie w projekt budowania kapitalizmu zaangażowane jest od dekad całe polskie społeczeństwo, to w sumie nie wiadomo, czym ten kapitalizm właściwie jest. A obiegowe definicje (wolny rynek, wolna konkurencja etc.) są albo mało precyzyjne, albo (a często także) zupełnie oderwane od rzeczywistości – czy to tej polskiej, czy globalnej. O ile na świecie trwa (w zasadzie od stu lat) nieprzerwana debata o tym, czym jest i skąd wziął się kapitalizm, o tyle w Polsce – mimo że to właśnie nasz kraj miał być podręcznikowym przykładem budowania kapitalizmu (rzekomo) od zera – zupełnie o tym cicho. W zasadzie ostatnią książką napisaną przez rodzimego autora, dotykającą kwestii istoty i genezy kapitalizmu, jest (skądinąd rewelacyjna) pozycja Jerzego Topolskiego pt. Narodziny kapitalizmu w Europie, opublikowana po raz pierwszy w 1965 roku. Moim celem było zatem ocucenie tego słonia, który drzemie bezgłośnie w kącie debaty zarówno publicznej, jak i naukowej. (więcej…)

József Böröcz, Mahua Sarkar – Nieznośna biel polskiego hydraulika oraz węgierski pawi taniec wokół „rasy”

József Böröcz, Mahua Sarkar – Nieznośna biel polskiego hydraulika oraz węgierski pawi taniec wokół „rasy”

József Böröcz, Mahua Sarkar – Nieznośna biel polskiego hydraulika oraz węgierski pawi taniec wokół „rasy”

Przełożył: Mateusz Janik

Kryzys uchodźczy przyczynił się do kolejnego z pęknięć, jakich w ostatnich latach doznaje Unia Europejska. Na osi Wschód-Zachód doszło do zauważalnej różnicy zdań w kwestii relokacji uchodźców – przywódcy polityczni z Węgier, Czech, Słowacji czy Polski wyjątkowo energicznie uchylali się od współodpowiedzialności za ubiegających się o schronienie ofiar wojny i represji. (więcej…)

Justyna Zielińska, Jacek Zych – Call Centre: Écrasez l’infâme! Review of Jamie Woodcock’s Working the Phones: Control and Resistance in Call Centres

Justyna Zielińska, Jacek Zych – Call Centre: Écrasez l’infâme! Review of Jamie Woodcock’s Working the Phones: Control and Resistance in Call Centres

There is no need to fear or hope, but only to look for new weapons.

Gilles Deleuze, Postscript on the Societies of Control


For six months Jamie Woodcock, like millions of people around the world and a significant percentage of students, took up employment in a growing sector of the contemporary economy, one that has become somewhat symbolic of today’s capitalism. The job he took was one that people do not want to do, but that, along with a few other jobs, is relatively easy to get: an operator (telephone consultant) in a UK sales call centre (the research that he carried out there formed the basic material for his PhD thesis). His study of this particular sector of the economy, which the majority of workers try to keep away from as far as possible, certainly provides for eye-opening observations about the world we live in. However, the book’s greatest advantage lies in its unique approach, that of co-ricerca or “co-research”. This “extravagant” approach by no means pretends to be “apolitical” or “objective.” On the contrary, the essence of it is “ferocious unilaterality” (Tronti 1966a).[1] As Mario Tronti, one of the main proponents of this approach,  puts it: “class science was to be no less partial than that of capital; what it alone could offer, however, was the possibility of destroying the thraldom of labour once and for all” (as quoted in: Woodcock 2017, 29-30). The science of capital, which in its rudest form is called human resources management,[2] aims at an efficient management of alienated labour, i.e. increasing the exploitation of the working class, while the science of working class aims at the destruction of all society based on alienated labour, i.e. abolishing the exploitation of the working class. Co-research is rooted in a radical Marxist tradition that emphasizes the importance of active, equal and partner relations between the “researcher” and the “researched,” and moves towards sublating the subject and object of study. It stems from a general assumption “that the emancipation of the working classes must be conquered by the working classes themselves” (Marx 1950, 350), rather than led by some expert or scientist. This tradition endeavours to identify the strengths and weaknesses of workers in their struggle against capital, and not simply to passively contemplate or describe this struggle. Indeed, it aims to magnify the destructive power of workers in a bid to bring the kingdom of freedom, that is to say, communism, nearer (because the power of destruction and the destruction of power is also the power of creation and the creation of counter-power). The “red thread” of this insurgent methodology leads from the sort of “workers’ inquiry” that Marx himself proposed, through the attempts made by American Trotskyists of the Johnson-Forest Tendency (e.g. the legendary book American Worker co-written by Paul Romano, who worked in the automotive industry, and Grace Lee Boggs, who used her party pseudonym Ria Stone) and the French group Socialisme ou Barbarie, which included many now famous members (Cornelius Castoriadis, Claude Lefort, and Jean-Francis Lyotard among others) and was active from the 1940s to the 1960s. Finally, the main inspiration for the approach is operaismo, a major current of Italian Marxism, formed in the 1960s in radical leftist milieus around journals such as Quaderni Rossi (Red Notebooks) and Classe Operaia (Working Class), which tried to investigate the real experience of the working class struggle in the factories, and attempted to build an anti-capitalist organization in partnership with workers (Wright 2002: 32-88).

So, how does Jamie Woodcock use the tools of this tradition? Is his research able to give us any insight into workplace realities, or attain that famous “hidden abode of production, on whose threshold there stares us in the face No admittance except on business.” (Marx 1909, 195), the descent into which is described by Marx using categories that parallel Dante’s descent into hell? By understanding this hellish reality, can we give renewed impetus to class struggle? Does establishing a direct relation with workers lead to the creation of an organization?                                                            

Jamie Woodcock, in keeping with good Marxist tradition, places the call centre within capital’s cycle of valorization.[3] The development of this “inhuman” organization is understood as the result of the class conflict. Indeed, according to Romano Alquati, one of the co-makers of co-research, technological and organizational innovations are “the expression of capital’s past victories, an obscure flow chart of centuries of social war” (Williams 2013). This phrase finds fascinating confirmation in the pages that Woodcock devotes to computerized Taylorism, such as in the passage describing the “assembly-line in the head,” according to which the capitalist call centre is organized along the lines of a panopticon, i.e. as a space where bosses use the most modern technologies to monitor and control the workers’ moves, words and – this is the ultimate goal – their feelings and emotions. The workers are entrapped – not only are their bodies forced to sit in obligatory positions, but so also are their souls. Humiliated and infantilized during “buzz sessions,” the workers become appendixes to the great machine that connects telephones, computers, customers, and that transforms the flow of words and emotions into profits. The book’s passages about work in the call centre echo research about work in related industries, “never for a single moment permitting the reader to forget that the contradictions in the process of production turn the life of the worker into an agony of exhaustion, whether her/his remuneration is high or low” (Romano, Stone 1972, 41), whether she/he uses machine tools or a telephone and computer.

However, the most characteristic feature of operaismo, and what constitutes its Copernican Revolution in Marxism, is its constant search for a workers’ power – a workers’ activity and subjectivity – where other currents see only subordination and overwhelming oppression.[4] Its rejection of working class victimization, and its giving agency to workers both in its historical explanations and in present descriptions of the situation, is likely the reason why there has been renewed interest in Autonomist Marxism. In this respect Woodcock manages to identify workers’ modes of resistance, and even includes an interview that he conducted with an activist who successfully organized his workplace comrades to take the fight to the bosses on this very difficult terrain…

Nevertheless, this book’s most important contribution is perhaps its analysis of the role that call centres (especially sales call centres) will come to play in post-capitalist societies, which is precsiely no role at all. In a future communist society, the creation of which is the explicit aim of co-research, every workplace will be worker- (and perhaps consumer-) controlled, and any socially useless and not gratifying activity will be abolished for want of justification; activities that do not create useful products and services to society, or the satisfaction of those who produce and perform them, will be eliminated. Sales call centres are one example of this type of work. The destruction of sales call centres will free workers not only from work that they hate, but also customers from the unwanted cold calls that they detest. Using the Marxist categories, we can say that since all work in this kind of call centre is focused solely on realizing surplus value for capital, from the customer’s point of view the utility value of such (unwanted) “services” is below zero, i.e. has minus value.[5]

In the context of meaningless jobs, the famous operaist slogan of “refusing work” imposes itself with logical necessity. What else should we do if not reject bullshit jobs and refuse work that makes the world worse? Starting from this, we can easily grasp how the strategy of refusal is linked to the new goals of the radical movement. People who have no access to the means of production have to work, because by selling their labour they obtain income in the form of wages, which enable them to reproduce themselves as labour force, that is to survive. If we think that their work is socially harmful and we want them to stop doing it, we have to offer them another source of income, one not based on wage labour, and this leads to the demand of a guaranteed income.

However, if we are to deal with this book dialectically and politically, it is also necessary to identify its weaknesses and limitations. The intention here is not to detract from the importance of its contribution, or to discourage the author, but instead to sharpen the blade of critique and make it more useful in the fight against the capitalist enemy. First of all, we need to make an objection that applies to all studies that describe “modes of resistance” or insubordination. The operaist tradition considers these “moments of non-collaboration” in order to aggregate or generalize them, and combine individual passive resistance or sabotage into a collectively organized action and, in the next step, a collectively active organization.

Obviously, non-collaboration must be one of our starting points, and mass passivity at the level of production is the material fact from which we must begin. But at a certain point all this must be reversed into its opposite. When it comes to the point of saying ‚No’, the refusal must become political; therefore active; therefore subjective; therefore organized. (Tronti 1966b)

Passivity in call centres is quite easy to identify and, as the author observes, takes forms such as “slammin’, scammin’ smokin’ an’ leavin’”[6] (which means: cheating, work avoidance, absence and finally resigning altogether). But how can we generalize this behaviour in a bid to create an organized rebellion or a rebellious organization? It seems that a detailed study of workers insubordination no longer provides us with any useful information for building resistance or creating an organization today. Workers also know their own behaviour, so it seems useless to present it to them. Analysing the potential benefits of this ethnography of resistance, we suspect that the only effective use to be made of it is by the management class! Thus surveillance techniques are regularly employed to minimise potential acts of refusing to work, forms of passivity towards work, and to fully subordinate workers. “If the labourer consumes his disposable time for himself, he robs the capitalist” (Marx 1909, 257). Thus, if the capitalist knows how a worker “robs” him, he can take means to prevent such a “crime.” Let us summarize: it is unclear how we can use this kind of knowledge in the fight against work or in the autovalorizzazione of the working class,[7] but it is all too clear how it may be used in the self-valorization of capital

In fact, the working conditions of operators in call centres, rather than being the proof of the main assumption of operaismo, namely the power of the working class, seem to be evidence of its weakness; control remains in the hands of the management and management faces no opposition. By refusing to work, workers can usually gain only a few minutes of free time a day. Cheating is immediately punished by expulsion and a high turnover rate probably only results in a change of job from the call centre to an equally alienated one (see: Zielińska in print).

It seems that hostility towards direct supervisors, which was typical of previous stages of class conflict (the previous form of “leader” or “supervisor” was the foreman, and in periods of turmoil in large factories persons in this function in the capitalist chain faced contempt, threats, and verbal or physical attacks, not to mention acts such as those of the Red Brigades in Italy[8] or of James Johnson, a worker in Detroit, who shot two foremen with a M1 carbine …) has disappeared, or the book reveals no sign of it. Workplace violence, which takes the form of threats of losing one’s job in buzz sessions, or in one-on-one disciplinary meetings with forced quasi-Maoist self-criticism, is one-sided and performed exclusively by call centre bosses. Those who force workers to engage in self-criticism, who shout and impose work and humiliating rules, and who monitor goals, are only a small minority and could be forced to conform to the rules imposed by the working majority, but nothing like this happens

When we think about taking the initiative in the confrontation, it is possible to see the call centre floor as a site where, at this moment of the class struggle, a successful conduct of the social struggle is impossible. But perhaps worker power can be regained with the help of external groups.[9] By exposing the attack against the management, external groups can (without the risk of losing a job) use the social media, street graffiti, or hand out leaflets to reveal and spread information about the shameful and inhuman practices taking place in call centres in order to cause fear and put pressure on management. The choice is clear: either workers are afraid of managers, as is currently the case, or managers are afraid of workers.

Social scientists have only described the call centres, in various ways; the point is to destroy them. Écrasez l’infâme!

Linguistic consultation:

Anna Dolińska, Steve Corcoran


Woodcock, Jamie. 2017. Working the Phones: Control and Resistance in Call Centres, London: Pluto Press.




Cleaver, Harry. 1991. “Introduction to Marx beyond Marx.” In: Antonio Negri  Marx beyond Marx. Lessons on the Grundrisse. Trans. Harry Cleaver, Michael Ryan, Maurizio Viano. New York/London: Autonomedia/Pluto Press.

Deleuze, Gilles. 1992. “Postscript on the Societies of Control.” October 59: 3-7.

Georgakas Dan, and Surkin Marvin. 1975. Detroit: I Do Mind Dying: A Study in Urban Revolution. New York: St. Martin’s Press.

Graeber, David. 2013. ”On the Phenomenon of Bullshit Jobs.” Strike! Magazine 3.

Lumley, Robert. 1990. States of emergency: cultures of revolt in Italy from 1968 to 1978. London/NewYork: Verso.

Marx, Karl. 1977. “Preface to A Contribution to the Critique of Political Economy.” In: Selected Writings, ed. David McLellan. Oxford: Oxford University Press.    

Marx, Karl. 1909. Capital. A Critique of Political Economy. Trans. Samuel Moore, Edward Aveling. Chicago: Charles H. Kerr & Company.

Marx, Karl. 1950. “General Rules of The International Working Men’s Association”. In: Karl Marx and Frederick Engels, Selected Works. London: Lawrence and Wishhart LTD.

Mulholland, Kate. 2004. “Workplace resistance in an Irish call centre: slammin’, scammin’ smokin’ an’ leavin.’” Work, Employment & Society 18: 709-724.

Negri, Antonio. 2007. “Toni Negri: An intellectual among workers.” Workerscontrol.net: Archive of Workers Strugglehttp://www.workerscontrol.net/theorists/toni-negri-intellectual-among-workers [Accessed 29 November 2017]

Romano, Paul, and Stone, Ria. 1972. The American Worker. Detroit: Beckwick Editions.

Tronti, Mario. 1966a. “Factory and Society.” Trans. Guio Jacinto. https://libcom.org/library/factory-society [Accessed 29 November 2017].

Tronti, Mario. 1966b. “The strategy of Refusal.” https://la.utexas.edu/users/hcleaver/TrontiRefusal.html [Accessed 29 November 2017].   

Tronti, Mario. 2012. “Our Operaismo”. New Left Review 73. https://newleftreview.org/II/73/mario-tronti-our-operaismo/ [Accesed 29 November 2017]

Williams, Calder Evan. 2013. “Invisible Organization: Reading Romano Alquati.” Viewpoint Magazine. https://viewpointmag.com/2013/09/26/invisible-organization-reading-romano-alquati/ [Accessed 29 November 2017].

Zielińska, Justyna. “Job quality dynamics at the call centre. Workers’ strategies in Poland.” In: Job Quality in an Era of Flexibility. Experiences of Job Quality in a European Context, eds. Tommy Isidorsson, Julia Kubisa. London: Routledge [in print].


Authors: Justyna Zielińska, Jacek Zych

Abstract: This is a review of Jamie Woodcock’s study of the call centre as a workplace, Working the Phones. The text discusses the methodology of co-research and the results of Woodcock’s engagement with forms of control and resistance in call centres.

Keywords: co-research, call centre, control, resistance, operaismo


[1] This certainly does not mean that the researcher can distort or ignore any facts or phenomena encountered during the study. It simply means that the interpretation of these facts occurs from the perspective of the working class as part of the struggle to liberate them from the power of the bosses and capitalist social relations.             

[2] Human resources management is not the only science of capital nor even the main one. The mainstream social sciences have done capitalism an enormous favour by presenting capitalist society as an objective thing that can only be described (albeit sometimes critically), and not understood as the outcome of human activity (or lack thereof) and as the matter of class struggle.

[3] The sales call centre where Jamie Woodcock worked is vital for the realization of surplus value, which takes the form of selling of services and/or commodities. In this respect there is a certain difficulty or contradiction in the author’s perspective. For orthodox Marxists surplus value is created by the production process (even if it is the production of services) and through selling the value is only realized. By selling commodities the capital is once again transformed into money form (third part of the famous money-commodity-(more)money triad, by which capital achieves extended reproduction). So, as Jamie Woodcock writes “there need to be ways of selling them [commodities] to consumers to realize their value” (Woodcock 2017, 15). But on the next pages the author writes about the “extraction of surplus value in the labour process” from workers in the sales call centre (Woodcock 2017, 17). If value is only realized through selling, it is not extracted from the workers in the call-centre, because these workers do not create it (it’s the production workers who do so), but they only realize it. However, probably this distinction does not have such importance, because capital treats workers in call centres just as it does workers on production sites. It minimises the share of value (wherever it is produced) paid to workers in wages and maximises the amount of work, of selling (in this case it is the amount of sales, determined by sales targets).

[4] Here lies the greatest difference between the co-research perspective and critical theory, which is equally negative toward power and capitalism, but is so focused on denouncing some totalitarian system that it in some sense encourages passive sadness and grim contemplation of the enemy’s power.

[5] The call centre is not the only sector of late capitalism whose product and service utility value is highly dubious and seems to have wholly parasitic character. One need only mention advertising, public-relations, finance, corporate bureaucracies with their endless procession of managers, directors, and supervisory board members, as well as secretaries who help them in their useless duties. Another example is “market research” in which social scientists find employment gathering information about consumers in order to manipulate them better. The multiplying of these curious categories of employment has provoked David Graeber to write a popular essay on “The Phenomenon of Bullshit Jobs”, which examines the enormous growth of “huge swathes of people, in Europe and North America in particular, (who) spend their entire working lives performing tasks they secretly believe do not really need to be performed.” (Graeber 2013,10-11). It is hard not to realize that this looks like a perfect confirmation of Marx’s thesis that “at a certain stage of development, the material productive forces of society come into conflict with the existing relations of production or – this merely expresses the same thing in legal terms – with the property relations within the framework of which they have operated hitherto. From forms of development of the productive forces these relations turn into their fetters.” (Marx 1977, 425). The development of forces of production has reached such a level that relations of production based on wage labour became obsolete. But as they still exist, there is still the need for wage labour to meet the basic needs, which produces such strange results as “bullshit jobs”, meaningless job, call-centre jobs…

[6] First described by Kate Mulholland (2004) in an Irish call centre.

[7] “(…) positive side to revolutionary struggle is the elaboration of the self-determined multiple projects of the working class in the time set free from work and in the transformation of work itself. This self-determined project Negri calls self-valorization.” (Cleaver 1991: XXV-XXVI)

[8] “The first activities of the Red Brigades were geared to this factory-based conflict” (Lumley 1990, 281).   The victim of the first kidnapping conducted by this organization in 1972 was manager of Sit Siemens. The brutality of its’ actions escalated during the 1970s, leading to shootings and murders (Lumley 1990, 279- 292).

[9] The development of operaismo took place during a period of intense class struggle, but the experience of external groups in relation to workplaces appears in almost every memory from this period: “I have never forgotten the lesson we learned at the factory gates, when we arrived with our pretentious leaflets…” (Tronti 2012). Antonio Negri recounts similar memories, in (Negri 2007).




Vivek Chibber – Jak przemawia podporządkowany?

Vivek Chibber – Jak przemawia podporządkowany?

Teoria postkolonialna obniża nieprzemijającą  wartość oświeceniowego uniwersalizmu na swoją własną odpowiedzialność.

W ostatnich dekadach teoria postkolonialna w dużej mierze wyparła marksizm jako perspektywę dominującą wśród intelektualistów zaangażowanych w projekt krytycznego badania relacji między światem zachodnim i niezachodnim. Wywodząca się z nauk humanistycznych teoria postkolonialna stopniowo stawała się coraz bardziej wpływowa na gruncie historii, antropologii i nauk społecznych. Odrzucenie przez nią uniwersalizmów i metanarracji związanych z myślą oświeceniową wpisało się w szerszą zmianę w środowisku intelektualnej lewicy lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku.

Nowa książka Viveka Chibbera Postcolonial Theory and the Specter of Capital stanowi wielowymiarowe wyzwanie dla licznych fundamentalnych założeń teorii postkolonialnej. Koncentrując się w szczególności na odłamie teorii postkolonialnej znanym jako subaltern studies (studia nad podporządkowanymi), Chibber przedstawia mocne argumenty, dlaczego możemy – i musimy – konceptualizować świat niezachodni za pomocą tych samych narzędzi analitycznych, których używamy do zrozumienia rozwoju na Zachodzie. Proponuje konsekwentną obronę tych teoretycznych podejść, które kładą nacisk na uniwersalne kategorie takie jak kapitalizm czy klasa. Jego praca dostarcza argumentu na rzecz ciągłej aktualności marksizmu w obliczu niektórych jego najbardziej zaciekłych krytyk.


Wywiad z Chibberem pierwotnie ukazał się portalu na Jacobin. Został przeprowadzony przez Jonaha Bircha, absolwenta socjologii Uniwersytetu Nowojorskiego.


W centrum teorii postkolonialnej znajduje się przekonanie, że kategorie zachodnie nie mogą być aplikowane do społeczeństw postkolonialnych, takich jak Indie. Na jakiej podstawie się ono opiera?

Prawdopodobnie jest to najistotniejsza z tez wywodzących się ze studiów postkolonialnych i to ona sprawia, że zajmowanie się nimi jest tak ważne. W ciągu ostatnich stu pięćdziesięciu lat nie pojawiła się żadna istotna tradycja myślowa związana z lewicą, która domagałaby się zanegowania etosu naukowego i odrzucenia kategorii wywodzących się z liberalnego i radykalnego oświecenia – takich jak kapitał, demokracja, liberalizm, racjonalność czy obiektywność. Istnieli filozofowie, którzy krytykowali te orientacje, ale rzadko osiągali znaczącą pozycję na lewicy. Teoretycy postkolonialni są pierwszymi, którym się to udało.

Teza ta wyrasta tak naprawdę z socjologicznego założenia: żeby kategorie ekonomii politycznej i oświecenia miały jakąkolwiek wartość, kapitalizm musi rozprzestrzeniać się na całym świecie. Określa się to mianem „uniwersalizacji kapitału”.

Argument brzmi następująco: uniwersalizujące kategorie związane z myślą oświeceniową są zasadne, o ile istnieje uniwersalizująca tendencja kapitału. Teoretycy postkolonialni negują przekonanie, jakoby kapitał rzeczywiście się zuniwersalizował – lub co ważniejsze, że kiedykolwiek mógłby się zuniwersalizować na skalę globalną. Ponieważ kapitał nie zuniwersalizował się i nie może tego zrobić, kategorie, które ludzie tacy jak Marks sformułowali w celu zrozumienia kapitalizmu, także nie podlegają uniwersalizacji.

Dla teorii postkolonialnej oznacza to, że te części globu, w których uniwersalizacja kapitału nie powiodła się, muszą wygenerować swoje własne lokalne kategorie. I co ważniejsze, oznacza to, że teorie takie jak marksizm, które próbują wykorzystać kategorie ekonomii politycznej, są nie tylko błędne, ale też europocentryczne, i nie tylko są europocentryczne, ale stanowią część kolonialnej i imperialnej ekspansji Zachodu. W tym sensie są uwikłane w imperializm. I to także jest to dość nowatorska teza na lewicy.

Co sprawiło, że zdecydowałeś się skoncentrować na subaltern studies jako przedmiocie bardziej ogólnej krytyki teorii postkolonialnej?

Teoria postkolonialna to zbiór bardzo różnorodnych idei. Tak naprawdę wywodzi się ze studiów literackich i kulturowych, gdzie początkowo uzyskała znaczenie. Następnie rozprzestrzeniła się w studiach regionalnych, historii i antropologii. Było to możliwe na skutek wpływu kultury i teorii kultury lat osiemdziesiątych i późniejszych. Tak więc pod koniec lat osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych dyscypliny takie jak historia, antropologia, studia bliskowschodnie, studia nad Azją Południową odznaczały się zdecydowanym zwrotem w kierunku tego, co teraz znamy jako teorię postkolonialną.

Chcąc skonfrontować się z tą teorią, napotykasz podstawowy problem: ponieważ jest tak różnorodna, ciężko wskazać na jej podstawowe założenia, a przede wszystkim ciężko zorientować się, co konkretnie wymaga w niej krytyki. Jej obrońcy z łatwością są w stanie obalić wszelkie krytyki, wskazując na te aspekty, które mogłabyś pominąć, i twierdząc, że skupiłaś na niewłaściwych. Z tego powodu musiałem odnaleźć podstawowe składniki tej teorii – jakiś nurt wewnątrz studiów postkolonialnych, który jest konsekwentny, spójny i wysoce wpływowy.

Chciałem także skoncentrować się na tych aspektach teorii, które skupione są wokół historii, rozwoju historycznego, struktur społecznych, a nie na krytyce literackiej. Subaltern studies pasują do wszystkich tych założeń: są ogromnie wpływowe w studiach regionalnych, wewnętrznie są dosyć spójne i koncentrują się na historii i strukturze społecznej. Jako nurt teorii zyskały duże znaczenie częściowo ze względu na swoją wewnętrzną spójność, a częściowo z uwagi na marksistowską przeszłość jego głównych orędowników oraz fakt, że wszyscy oni związani byli z Indiami bądź regionami Trzeciego Świata. Zapewniło im to legitymizację i uwiarygodnienie, zarówno jako krytykom marksizmu, jak i przedstawicielom nowego sposobu rozumienia Globalnego Południa. To właśnie dzięki pracy subalternistów przekonania dotyczące nieudanej uniwersalizacji kapitału i potrzebie tubylczych kategorii stały się respektowane.

Dlaczego zdaniem teoretyków subaltern studies tendencje uniwersalizujące kapitalizmu załamały się w postkolonialnym świecie? Co takiego jest w tych społeczeństwach, co utrudnia rozwój kapitalizmu?

Subaltern studies oferują dwie różne opowieści na temat tego, w jaki sposób i dlaczego uniwersalizujący pęd kapitału został zablokowany. Jedna pochodzi od Ranajita Guhy. Guha zlokalizował go w zdolności poszczególnych agentów – mianowicie burżuazji, klasy kapitalistów – do obalenia porządku feudalnego i skonstruowania koalicji klas, która obejmie nie tylko kapitalistów i kupców, ale także robotników i chłopów. Poprzez wypracowane wspólnie porozumienie kapitał ma za zadanie ustanowić nowy porządek polityczny, który będzie nie tylko prokapitalistyczny, jeśli chodzi o obronę praw własności kapitalistów, ale także liberalny, inkluzywny, oparty o konsensus.

Tak więc aby uniwersalizujący pęd kapitału zaistniał w rzeczywistości, mówi Guha, musi on wiązać się z wyłonieniem się klasy kapitalistycznej, która skonstruuje konsensualny, liberalny porządek. Ten porządek zastępuje ancient régime i jest uniwersalizujący w tym sensie, że wyraża interesy kapitalistów jako interesy uniwersalne. Kapitał, twierdzi Guha, osiąga zdolność przemawiania w imieniu całego społeczeństwa: jest nie tylko dominujący jako klasa, ale też hegemoniczny w tym sensie, że nie potrzebuje stosowania przymusu, aby zachować swoją władzę.

Guha umiejscawia uniwersalizujący pęd w konstrukcji wkluczającej kultury politycznej. Kluczowym punktem dla Guhy jest to, że burżuazja na Zachodzie była w stanie osiągnąć taki porządek, podczas gdy burżuazja na Wschodzie nie była do tego zdolna. Zamiast obalać feudalizm, stworzyła coś w rodzaju układu z klasami feudalnymi; zamiast stać się hegemoniczną siłą szerokiej, ponadklasowej/międzyklasowej koalicji, starała się w możliwie największym stopniu stłumić zaangażowanie chłopów i klasy robotniczej. Zamiast ustanowić konsensualny, włączający porządek polityczny, wprowadziła porządek wysoce niestabilny i dość autorytarny ład. Podtrzymywała rozdźwięk pomiędzy klasową kulturą podporządkowanych i elit.

Zdaniem Guhy, podczas gdy na Zachodzie burżuazja była w stanie przemawiać w imieniu wszystkich zróżnicowanych klas, na Wschodzie poległa na tym polu, stając się siłą dominującą, ale nie hegemoniczną. To z kolei czyni nowoczesność w obu częściach świata zasadniczo odmienną poprzez generowanie bardzo różnej dynamiki politycznej na Wschodzie i Zachodzie, a to jest oznaką, że uniwersalizujący pęd kapitału zakończył się niepowodzeniem.

Więc ich teza opiera się na twierdzeniu dotyczącym roli burżuazji na Zachodzie i niepowodzeniu jej odpowiednika w społeczeństwach postkolonialnych?

Dla Guhy zdecydowanie tak, a grupa subalternistów akceptuje te argumenty, w dużej mierze bez zastrzeżeń. Opisują oni sytuację – kondycję Wschodu – jako położenie, w którym burżuazja dominuje, ale nie ma hegemonii, podczas gdy na Zachodzie i dominuje, i posiada hegemonię.

Teraz problem polega na tym, jak powiedziałeś, że sednem tezy jest pewien opis osiągnięć zachodniej burżuazji. Teza ta, niestety, ma bardzo małą wartość historyczną. Był czas, w dziewiętnastym wieku, na początku dwudziestego wieku, nawet do lat pięćdziesiątych, kiedy wielu historyków akceptowało ten obraz wzrostu siły burżuazji na Zachodzie. Jednak w ciągu ostatnich trzydziestu czy czterdziestu lat został on w dużej mierze odrzucony, nawet wśród marksistów.

Zadziwiające jest to, że książka Guhy i jego artykuły zostały napisane tak, jakby nigdy nie dokonano krytyki tego podejścia. A jeszcze dziwniejsze jest to, że środowisko historyków – na które subaltern studies miały tak duży wpływ – nigdy nie zakwestionowało tej podbudowy projektu subaltern studies, pomimo że wszyscy zgadzali się, iż jest to jego podstawa. Burżuazja na Zachodzie nigdy nie dążyła do osiągnięcia celów, które Guha jej przypisuje: nigdy nie starała się stworzyć konsensualnej kultury politycznej, ani reprezentować interesów klasy robotniczej. W rzeczywistości przez stulecia, po tak zwanych rewolucjach burżuazyjnych, zaciekle walczyła przeciwko nim. Kiedy te wolności zostały ostatecznie osiągnięte, to stało się to dzięki bardzo intensywnym walkom wywłaszczonych, prowadzonym przeciwko bohaterom narracji Guhy, burżuazji. Ironia polega więc na tym, że Guha naprawdę opiera się na niewiarogodnie naiwnym, wręcz ideologicznym wyobrażeniu zachodniego doświadczenia. Nie dostrzega, że kapitaliści zawsze i wszędzie byli wrogo nastawieni do rozszerzania praw politycznych ludzi pracujących.

OK, mamy więc jedną tezę dotyczącą radykalnej specyfiki kolonialnych i postkolonialnych światów. Ale powiedziałeś wcześniej, że jest jeszcze jedna?

Tak, drugi argument pochodzi przede wszystkim z pracy Dipesha Chakrabarty’ego. Jego wątpliwości dotyczące uniwersalizacji kapitału są zupełnie odmienne od tych Guhy. Guha umiejscawia uniwersalizującą tendencję kapitału w konkretnym podmiocie: burżuazji. Chakrabarty lokalizuje ją w zdolności kapitalizmu do przekształcania wszystkich stosunków społecznych w każdym miejscu, w którym się zagnieździ. I konkluduje, że próba ta kończy się porażką ze względu różne praktyki kulturowe, społeczne i polityczne na Wschodzie, które nie przystają do modelu tego, jak powinna wyglądać kapitalistyczna kultura i system polityczny.

Tak więc w jego przekonaniu test dla udanej uniwersalizacji kapitału polega na zanurzeniu w logice kapitału wszystkich praktyk społecznych. Nigdy nie określa jasno, czym jest logika kapitału, ale istnieje kilka szerokich parametrów, które ma na myśli.

To wydaje się dość wysoko postawioną poprzeczką.

Tak, to jest kluczowe, ta poprzeczka jest nieosiągalna. Jeśli odkryjesz, że w Indiach do praktyk małżeńskich wciąż wykorzystuje się starożytne rytuały, że w Afryce ludzie często modlą się w czasie pracy – te rodzaje praktyk świadczyć mają o niepowodzeniu uniwersalizacji kapitału.

W książce stwierdzam, że jest to rodzaj dziwactwa: wszystkie wymogi uniwersalizacji kapitału sprowadzają się do tego, aby logika ekonomiczna kapitalizmu została wszczepiona w różnych częściach świata i aby mogła z powodzeniem być odtwarzana w czasie. Będzie to oczywiście powodować pewien stopień zmian kulturowych i politycznych. Nie wymaga to jednak, aby wszystkie czy nawet większość praktyk kulturowych regionu uległa przekształceniu wzdłuż pewnych możliwych do zidentyfikowania linii kapitalizmu.

To jest ten teoretyczny argument, który podnosisz w książce: dlaczego uniwersalizacja kapitalizmu nie wymaga usunięcia całej różnorodności społecznej.

Racja. Typowym manewrem teoretyków postkolonialnych jest mówienie czegoś takiego: marksizm opiera się na abstrakcyjnych, uniwersalizujących kategoriach. Jednak aby te kategorie miały siłę przebicia, rzeczywistość powinna wyglądać dokładnie tak samo jak abstrakcyjne opisy kapitału, pracowników, państwa itp. Ale, mówią teoretycy postkolonialni, rzeczywistość jest znacznie bardziej zróżnicowana. Pracownicy noszą takie kolorowe ubrania; odmawiają modlitwy podczas pracy; kapitaliści konsultują się z astrologami – nie wygląda to tak, jak opisuje to Marks w Kapitale. A zatem musi to oznaczać, że kategorie kapitału w rzeczywistości nie mają tu zastosowania. Teza kończy się tym, że wszelkie odstawanie konkretnej rzeczywistości od abstrakcyjnych opisów teorii stanowi problem dla teorii. Ale to głupota niedająca się opisać słowami: oznacza to, że nie możesz posługiwać się teorią. Dlaczego powinno mieć znaczenie to, że kapitaliści konsultują się z astrologami tak długo, jak długo są napędzani do osiągnięcia zysków? Podobnie nie będzie miało znaczenia, czy robotnicy modlą się w sklepie, dopóki będą pracować. To wszystko, czego wymaga teoria. Nie mówi ona, że różnice kulturowe znikną; mówi, że różnice te nie mają znaczenia dla rozprzestrzeniania się kapitalizmu, dopóki agenci są posłuszni przymusowi, który kapitalistyczne struktury na nich nakładają. Włożyłem sporo wysiłku, żeby wyjaśnić to w książce.

Wiele postulatów teorii postkolonialnej odzwierciedla powszechne pragnienie uniknięcia europocentryzmu i zrozumienia znaczenia specyficznych dla danego miejsca kategorii kulturowych, form, tożsamości: to pojmowanie ludzi takimi, jakimi byli bądź są, nie tylko jako abstrakcji. Zastanawiam się jednak, czy istnieje też niebezpieczeństwo związane ze sposobem, w jaki [postulaty te] każą rozumieć kulturową specyfikę społeczeństw niezachodnich i czy to nie jest forma kulturowego esencjalizmu.

Jak najbardziej, istnieje takie niebezpieczeństwo. I to nie tylko niebezpieczeństwo; to coś, czego subaltern studies i teoria postkolonialna stale padają ofiarą. Najczęściej można to dostrzec w ich argumentach dotyczących sprawczości społecznej i oporu. Jest zupełnie w porządku twierdzić, że ludzie czerpią z kultury i praktyk lokalnych, kiedy stawiają opór kapitalizmowi lub różnym funkcjonariuszom kapitału. Ale czym innym jest twierdzenie, że nie istnieją uniwersalne aspiracje albo uniwersalne interesy, które mogłyby połączyć ludzi.

Jedną z rzeczy, które pokazuję w mojej książce, jest to, że kiedy historycy związani z subaltern studies wykonują empiryczną pracą dotyczącą chłopskiego oporu, widać wyraźnie, że chłopi (w Indiach), angażując się w działania zbiorowe, mają mniej więcej te same aspiracje i te same motywacje, co zachodni chłopi. To, co oddziela je od Zachodu, to formy kulturowe, w których te aspiracje są wyrażane, ale same aspiracje wydają się dość zgodne.

A kiedy się nad tym zastanowisz, czy to naprawdę dziwaczne stwierdzenie, że indyjscy chłopi chcą bronić swojego dobrostanu? Że nie lubią być pomiatani? Że chcą być w stanie zaspokoić pewne podstawowe potrzeby żywieniowe? Że kiedy przekazują czynsz posiadaczom ziemskim, starają się zachować tyle, ile mogą dla siebie, ponieważ nie chcą oddawać plonów? Przez cały dziewiętnasty i dwudziesty wiek tego właśnie dotyczyły walki chłopskie.

Kiedy subalterniści stawiają ten olbrzymi mur, oddzielający Wschód od Zachodu, gdy upierają się, że zachodni agenci nie są kształtowani przez te same obawy, co agenci wschodni, to aprobują ten rodzaj esencjalizmu, przy pomocy którego władze kolonialne usprawiedliwiały grabieże w dziewiętnastym wieku. To ten sam rodzaj esencjalizmu, który amerykańscy apologeci wojska wykorzystywali podczas bombardowania Wietnamu albo podczas napaści na Bliski Wschód. Nikt na lewicy nie może przejść do porządku dziennego nad tego rodzaju tezami.

Czy ktoś nie mógłby odpowiedzieć, że Ty, przypisując wspólną racjonalność aktorom w bardzo różnych kontekstach, też promujesz pewną formę esencjalizmu?

Cóż, nie jest to esencjalizm, ale wspieram pogląd, że istnieją pewne wspólne interesy i potrzeby, które ludzie mają w różnych kulturach. Są pewne aspekty naszej ludzkiej natury, które nie są konstruowane kulturowo: kształtowane są przez kulturę, ale nie są przez nią stworzone. Moim zdaniem, nawet jeśli istniałyby ogromne różnice kulturowe między ludźmi na Wschodzie i Zachodzie, istnieje również rdzeń problemów, które łączą ludzi, niezależnie od tego, czy rodzą się oni w Egipcie czy w Indiach, w Manchesterze czy w Nowym Jorku. Nie jest ich wiele, ale możemy wymienić co najmniej dwa lub trzy z nich: to troska o własny dobrostan fizyczny; prawdopodobnie istnieje troska o pewien stopień autonomii i samostanowienia; także zatroskanie o te praktyki, które bezpośrednio odnoszą się do twojego dobrobytu. To niewiele, ale byłbyś zdziwiony tym, jak bardzo przybliża to do wyjaśnienia naprawdę ważnych przemian historycznych.

Przez dwieście lat każdy, kto nazwał się postępowcem, reprezentował tego rodzaju uniwersalizm. Po prostu rozumiano, że powodem, dla którego pracownicy lub chłopi mogli się ze sobą łączyć ponad narodowymi podziałami, jest to, że podzielają oni pewne interesy materialne. Teraz jest to kwestionowane przez subaltern studies i jest dość niezwykłe, że tak wiele osób na lewicy na to przystało. Jeszcze bardziej niezwykły jest fakt, że nadal się to akceptuje, w sytuacji gdy w ciągu ostatnich piętnastu lub dwudziestu lat widzieliśmy globalne ruchy, przekraczające kultury i granice narodowe, występujące przeciwko neoliberalizmowi, przeciwko kapitalizmowi. Jednak w środowisku akademickim ośmielenie się mówić, że ludzie w różnych kulturach mają wspólne problemy, jest jakimś trafem uważane za eurocentryczne. To pokazuje, jak daleko kultura polityczna i intelektualna podupadła w ciągu ostatnich dwudziestu lat.

Skoro twierdzisz, że kapitalizm nie potrzebuje burżuazyjnego liberalizmu i że burżuazja nie odegrała historycznej, wiodącej roli w tej ludowej walce o demokrację na Zachodzie, to jak wytłumaczyć fakt, że dostaliśmy liberalizm i demokrację na Zachodzie i nie osiągnęliśmy tych rezultatów tym samym sposobem w wielu częściach postkolonialnego świata?

Świetne pytanie. Interesującą rzeczą jest to, że kiedy Guha napisał swój ważny esej, zawierający program subaltern studies, powiązał brak liberalizmu na Wschodzie z upadkiem tamtejszej burżuazji. Sugerował również, że istnieje inna historyczna możliwość, a mianowicie taka, że ruch niepodległościowy w Indiach i innych krajach kolonialnych mógł być prowadzony przez klasy ludowe, które mogły popchnąć sprawy w innym kierunku i być może stworzyć inny rodzaj porządku politycznego. Dochodzi do takiego wniosku, a następnie o nim zapomina i nie wraca do niego w żadnej ze swoich prac.

To jest droga, która mogłaby – gdyby ją podjął i gdyby traktował ją poważniej – doprowadzić go do lepszego zrozumienia tego, co stało się na Zachodzie, a nie tylko na Wschodzie. Faktem jest, że na Zachodzie konsensualny, demokratyczny, inkluzywny porządek, który ostatecznie powoli zaczął wyłaniać się w dziewiętnastym i na początku dwudziestego wieku, nie był darem ofiarowanym przez kapitalistów. W rzeczywistości był to rezultat bardzo długich, wspólnych walk prowadzonych przez robotników, rolników i chłopów. Innymi słowy, został wprowadzony za sprawą oddolnych walk.

Guha i subalterniści kompletnie to pomijają, bo upierają się, że powstanie liberalnego porządku było osiągnięciem kapitalistów. Ponieważ błędnie opisywali go na Zachodzie, błędnie zdiagnozowali jego niepowodzenie na Wschodzie. Na Wschodzie niewłaściwie przypisują to niepowodzenie niedoskonałości burżuazji.

Jeśli teraz chcesz dokładnego historycznego projektu badawczego wyjaśniającego słabość instytucji demokratycznych na Wschodzie i ich skłonność do autorytaryzmu, jego rozpoznania nie będą dotyczyć ograniczeń burżuazji, ale słabości ruchu robotniczego i organizacji chłopskich, a także partii reprezentujących interesy tych klas. Słabość tych sił politycznych w swego rodzaju dyscyplinowaniu klasy kapitalistycznej jest odpowiedzią na pytanie postawione przez subaltern studies. Pytanie to brzmi: ,,Dlaczego kultura polityczna jest tak różna na Globalnym Południu i Globalnej Północy?” Tu badacze powinni szukać odpowiedzi: w dynamice organizacji ludowej i partiach organizacji ludowej, a nie w jakimś domniemanym niepowodzeniu klasy kapitalistycznej, która na Wschodzie nie była bardziej oligarchiczna i autorytarna niż na Zachodzie.

Jesteś bardzo krytyczny względem teorii postkolonialnej. Czy nie dostrzegasz jednak czegoś uzasadnionego i wartościowego w jej oskarżeniach kierowanych w stronę postkolonialnego porządku?

Tak, tkwi w niej pewna wartość, zwłaszcza jeśli przyjrzymy się dorobkowi Guhy. We wszystkich jego pracach, szczególnie w Dominance Without Hegemony, dostrzegam bardzo słuszną krytykę i ogólną pogardę względem mocodawców w krajach takich jak Indie. To wyjątkowo pozytywna alternatywa dla nacjonalistycznej historiografii, która obowiązywała przez dziesięciolecia w Indiach, gdzie przywódcy ruchu niepodległościowego byli postrzegani na wzór zbawicieli. Upór Guhy, że to przywództwo nie tylko nie było wybawieniem, ale że w rzeczywistości było odpowiedzialne za wiele defektów postkolonialnego porządku, zasługuje na pochwałę i aprobatę.

Problemu nie stanowi jego opis postkolonialnego ładu; problemem jest jego diagnoza dotycząca tego, skąd pochodzą te słabości i jak można je naprawić. Całkowicie popieram postawę Guhy wobec elity indyjskiej i jej popleczników. Problem polega na tym, że jego analiza przyczyn jest tak chybiona, iż staje się przeszkodą na drodze ku właściwej odpowiedzi i krytyce tego porządku.

A co z Parthą Chatterjee? Czy jego praca nie proponuje poważnej krytyki państwa postkolonialnego w Indiach?

Niektóre jej aspekty tak. Na czysto opisowym poziomie prace Chatterjeego dotyczące nacjonalizmu, podobnie jak te Guhy, wskazują na ograniczoność trosk nacjonalistycznego przywództwa, jego wierność interesom elit oraz podejrzliwość wobec ludowej mobilizacji. Wszystko to należy pochwalić.

Problemem po raz kolejny jest diagnoza. W przypadku Chatterjeego słabości indyjskiego ruchu narodowego przypisywane są jego przywództwu o określonym etosie, a jest to etos i orientacja, które towarzyszą modernizacji i modernizmowi. Tak więc dla Chatterjeego problem z Nehru polega na tym, że ten bardzo szybko zajął modernizacyjne stanowisko wobec ekonomii politycznej. Innymi słowy, kładł on duży nacisk na naukowe podejście do uprzemysłowienia, do racjonalnego planowania i organizacji – to jest właśnie, dla Chatterjeego, główną przyczyną zablokowania Indii w pozycji „nieprzerwanego podporządkowania” w globalnym ładzie.

Można się zgodzić, że Nehru reprezentował wąski zestaw interesów, ale lokalizowanie źródeł jego konserwatyzmu w przyjęciu stanowiska modernizacyjnego, naukowego światopoglądu, poważnie chybia celu, gdy idzie o ustalenie, na czym polegał jego problem. Jeśli problem z elitą postkolonialną polega na tym, że ta przyjęła naukowy i racjonalny światopogląd, powstaje pytanie: jak teoretycy postkolonialni planują wyjść z obecnych kryzysów – nie tylko ekonomicznych i politycznych, ale także ekologicznych – skoro twierdzą, że nauka, obiektywizm, dowody, obawy związane z rozwojem, powinny zostać porzucone?

Chatterjee nie znajduje drogi wyjścia. Moim zdaniem problem z przywództwem Nehru i Indyjskiego Kongresu Narodowego nie polegał na tym, że byli naukowi i modernizacyjni, ale że połączyli swój program z interesami indyjskich elit – indyjskiej klasy kapitalistycznej i indyjskiej klasy posiadaczy ziemskich – klasy właścicieli – oraz zrezygnowali ze swojego zaangażowania w ludową mobilizację i próbowali utrzymywać klasy ludowe pod bardzo ścisłą kontrolą.

Podejście Chatterjeego, choć nosi oznaki radykalnej krytyki, w istocie jest dość konserwatywne, lokalizuje bowiem naukę i racjonalność na Zachodzie, a tym samym opisuje Wschód w podobny sposób, jak czynili to kolonialni ideologowie. Jest także konserwatywne dlatego, że nie pozostawia żadnych narzędzi, dzięki którym moglibyśmy skonstruować bardziej humanitarny i bardziej racjonalny porządek, że bez względu na to, jaką drogę obierzesz – czy podejmiesz próbę wyjścia z kapitalizmu w kierunku socjalizmu, humanizowania kapitalizmu poprzez jakąś formę demokracji społecznej czy złagodzenia katastrofy ekologicznej poprzez nieco bardziej racjonalne wykorzystanie zasobów – wszystko to będzie wymagało rzeczy, które Chatterjee kwestionuje: nauki, racjonalności, pewnego rodzaju planowania. Sądzę, że lokalizowanie w nich źródeł marginalizacji Wschodu jest nie tylko błędne, ale również dość konserwatywne.

Ale czy nie ma nic wartościowego w krytyce, jaką teorie postkolonialne wysuwają wobec marksizmu oraz innych form zachodniej myśli zakorzenionych w oświeceniu, że są europocentryczne?

Cóż, musimy rozróżnić dwie formy europocentryzmu: jedna jest w pewien sposób neutralna i nieszkodliwa, i zakłada, że teoria jest europocentryczna, o ile jej podstawa dowodowa pochodzi głównie z badań nad Europą. W tym sensie oczywiście wszystkie zachodnie teorie, które znamy, aż do końca dziewiętnastego wieku w głównej mierze przytaczały dowody i dane z Europy, ponieważ badania, literatura antropologiczna i historyczna na Wschodzie, nie były dość rozwinięte. W tym sensie wszystkie one były europocentryczne.

Sądzę, że ten rodzaj europocentryzmu jest naturalny i chociaż niesie ze sobą wiele problemów, to tak naprawdę nie może zostać oskarżony. Najbardziej niebezpieczna forma europocentryzmu – ta, którą tropią teoretycy postkolonialni – występuje tam, gdzie wiedza oparta na konkretnych faktach dotyczących Zachodu jest projektowana na Wschód i może wprowadzać w błąd. Rzeczywiście, teoretycy postkolonialni oskarżyli teoretyków zachodnich, ponieważ ci nie tylko w niedozwolony sposób projektują na Wschód pojęcia i kategorie, które mogą nie mieć tam zastosowania; oprócz tego systematycznie ignorują dowody, które są dostępne i mogą wygenerować lepszą teorię.

Jeśli chodzi o europocentryzm drugiego rodzaju, istniały w historii myśli marksistowskiej elementy, które padły jego ofiarą. Jeśli jednak spojrzymy na rzeczywistą historię rozwoju teorii, takie przypadki były dość rzadkie.

Od początku dwudziestego wieku prawdziwe jest stwierdzenie, że marksizm jest jedyną teorią historycznych zmian wywodzącą się z Europy, która stale zmaga się ze specyfiką Wschodu. Jednym z najciekawszych faktów na temat subaltern studies i teorii postkolonialnej jest to, że to ignorują. Począwszy od rewolucji rosyjskiej z 1905 roku, poprzez rewolucję 1917 roku, rewolucję chińską, afrykańskie ruchy dekolonizacyjne, aż po ruchy partyzanckie w Ameryce Łacińskiej – wszystkie te społeczne wstrząsy generowały próby zdefiniowania specyfiki kapitalizmu w krajach poza Europą.

Można wymienić kilka konkretnych teorii wywodzących się z marksizmu, które nie tylko dotyczyły specyfiki Wschodu, ale wyraźnie odrzucały teleologię i determinizm, przez subaltern studies uważane za centralne dla marksizmu: teoria Trockiego o kombinowanym i nierównym rozwoju, teoria imperializmu Lenina, teoria artykulacji sposobów produkcji itd. Każda z tych teorii stanowiła potwierdzenie, że społeczeństwa rozwijające się nie wyglądają jak społeczeństwa europejskie.

Jeśli chcesz zapunktować, możesz przywoływać przykłady utrzymującego się tu i ówdzie europocentryzmu w marksizmie. Jeśli jednak spojrzeć na bilans, to ogólny wynik nie tylko jest całkiem pozytywny – w porównaniu z orientalizmem, wskrzeszonym przez subaltern studies, marksizm i oświeceniowa tradycja zdają się dostarczać bardziej naturalnych ram dla zrozumienia specyfiki Wschodu niż teoria postkolonialna.

Trwałą zasługą teorii postkolonialnej – z której w mojej opinii będzie znana, jeśli będzie pamiętana za pięćdziesiąt lat – będzie odrodzenie kulturowego esencjalizmu i jej działanie po stronie orientalizmu, a nie jako antidotum na niego.

Wszystko to rodzi pytanie: dlaczego teoria postkolonialna zyskała taki rozgłos w ostatnich kilku dekadach? Dlaczego udało jej się wyrugować te idee, których bronisz w swojej książce? Najwyraźniej teoria postkolonialna wypełniała przestrzeń zajmowaną przez różne formy marksistowskiej i inspirowanej marksizmem myśli, a w szczególności wpłynęła na znaczną część anglojęzycznej lewicy intelektualnej.

Moim zdaniem rozgłos ma wyłącznie społeczne i historyczne przyczyny; nie odzwierciedla wartości teorii i właśnie dlatego postanowiłem napisać tę książkę. Myślę, że teoria postkolonialna zyskała znaczenie z kilku powodów. Jednym z nich jest to, że po upadku ruchu robotniczego i kruszeniu się lewicy w latach siedemdziesiątych w świecie akademickim nie zaistniała żadna istotna teoria, która skupiałaby się na kapitalizmie, klasie robotniczej czy walce klasowej. Wiele osób na to wskazywało: w warunkach uniwersyteckich dość nierealistyczne jest wyobrażenie, że jakakolwiek krytyka kapitalizmu z perspektywy klasowej będzie miała wzięcie, z wyjątkiem okresów, w których ma miejsce ogromny niepokój i wstrząs społeczny.

Ciekawie brzmi więc pytanie, dlaczego w ogóle istnieje jakaś teoria nazywająca się radykalną, skoro nie jest klasycznie antykapitalistyczna. Myślę, że ma to związek z dwoma rzeczami: po pierwsze, ze zmianami na uniwersytetach ostatnich trzydziestu lat, w efekcie których uniwersytety nie są już wieżami z kości słoniowej, jakimi były kiedyś. Stały się instytucjami masowymi, zostały otwarte na grupy, które w przeszłości były trzymane na zewnątrz: mniejszości rasowe, kobiety, imigrantów z krajów rozwijających się. To wszystko ludzie, którzy doświadczają różnego rodzaju ucisku, ale niekoniecznie klasowej eksploatacji. Istnieje więc, od pewnego czasu, podstawa do istnienia tego, co możemy nazywać badaniami nad uciskiem (oppression studies), które są postacią radykalizmu – są one ważne i potrzebne. Nie tworzą ich jednak środowiska zainteresowane kwestiami walki klasowej, formowania się klas czy innymi rzeczami, o których mówili marksiści.

Uzupełnieniem tego były przeobrażenia inteligencji. Pokolenie ‘68 nie stało się głównym nurtem, ponieważ się zestarzało. Niektórzy chcieli dotrzymać moralnych i etycznych zobowiązań wobec radykalizmu. Jednak podobnie jak wszyscy inni zbyt daleko odeszli oni od klasowo zorientowanego radykalizmu. Istniały więc ruchy oddolne, stwarzające rodzaj zapotrzebowania na teorie skupiające się na ucisku, i ruchy odgórne, akademickie, oferujące teorie skoncentrowane na ucisku. Tym, co sprawiło, że się zbiegły, było nie tylko skupienie się na opresji, ale wycięcie z opowieści klasowego ucisku i klasowej eksploatacji. Teoria postkolonialna, jako że usuwa z własnych ram kapitalizm i klasę – ponieważ bagatelizuje dynamikę wyzysku – świetnie tu pasuje.

Jak postrzegasz perspektywy dla teorii postkolonialnej? Czy spodziewasz się, że w najbliższym czasie będzie ona gasnąć i wewnątrz akademii, i na lewicy?

Nie, nie spodziewam się tego. Nie sądzę, żeby teoria postkolonialna była zagrożona wyparciem przez inną teorię, przynajmniej w najbliższym czasie. Mody akademickie przychodzą i odchodzą, nie w związku ze słusznością konkretnych twierdzeń czy wartością propozycji, ale ze względu na ich relację z szerszym otoczeniem społecznym i politycznym. Ogólna dezorganizacja świata pracy i lewicy, która stwarzała warunki do powstawania teorii postkolonialnych, nadal ma miejsce. Co więcej, teoria postkolonialna ma co najmniej dwa pokolenia naukowców, którzy postawili na nią całą karierę; mają oni pół tuzina czasopism poświęconych temu zagadnieniu; jest też armia absolwentów studiów wyższych realizujących wywodzące się z niej projekty badawcze. Ich materialne interesy są bezpośrednio związane z sukcesem tej teorii.

Możesz krytykować wszystko, co tylko chcesz, ale dopóki nie powstanie ten rodzaj ruchów, który w pierwszych latach po I wojnie światowej, lub pod koniec lat sześćdziesiątych i na początku lat siedemdziesiątych, uczynił marksizm znaczącym, nie doczekasz się zmiany. W rzeczywistości to, co możesz zaobserwować, to dość szybka i złośliwa reakcja na wszelkie możliwe krytyki. Moje smutne, ale – jak sądzę – realistyczne prognozy są takie, że teoria postkolonialna będzie nam towarzyszyć jeszcze przez jakiś czas.


Przełożyła: Marta Wicha


Vivek Chibber jest profesorem socjologii na Uniwersytecie Nowojorskim. Jego ostatnia książka Postcolonial Theory and the Specter of Capital została wydana przez Verso.

Jonah Birch jest absolwentem socjologii Uniwersytetu w Nowym Jorku i redaktorem współpracującym z Jacobin