Call for Papers – 3/2018

Nowa harmonia. Wcześni socjaliści i przyszłość

Język: polski i angielski

Redaktor: Piotr Kuligowski

 

 

 OPIS NUMERU

Problematyka wczesnego socjalizmu wciąż jest słabo rozpoznana. Marksowskie i Engelsowskie krytyki tego zjawiska, formułowane przede wszystkim w ramach emocjonalnych debat prowadzonych w łonie europejskiej lewicy w dziewiętnastym wieku, do dzisiaj organizują myślenie na temat tego nurtu w kategoriach utopijności. Powoduje to na przykład, że autorzy akademickich podręczników do historii doktryn politycznych prezentują obraz wczesnego socjalizmu jako jednolitego nurtu politycznego, ufundowanego przez naiwnych utopistów (zazwyczaj wymienia się jedynie Saint-Simona, Fouriera czy Owena) i od początku skazanego na niepowodzenie. Dlatego też generalną intencją, która przyświeca prezentowanej propozycji tematycznej, jest z jednej strony ożywienie badań nad tą sferą, z drugiej zaś – wyjście poza istniejące schematy myślenia o niej. Zamiast powielania utartych sądów (np. dotyczących krótkotrwałości utopijnych projektów osadniczych) chcielibyśmy zaproponować refleksję nad konkretnymi praktykami i nad znaczeniem wczesnych socjalizmów dla formowania się dziewiętnastowiecznych ruchów społecznych.

Refleksja nad historią tych szkół myślenia otwiera pojemny rezerwuar, w którym uważna badaczka znajdzie nie tylko tak potrzebne dziś utopie, ale również inspirujące przykłady organizowania się dziewiętnastowiecznych ruchów społecznych. W dziejach wczesnych socjalizmów wyróżnić można kilka etapów. Jednym z nich jest moment wyłonienia się „szkół nauk społecznych”, powstających zazwyczaj wokół poszczególnych „badaczy”. Szkoły te stawiały sobie za cel odzyskanie harmonii świata, utraconej w rezultacie gwałtowności rewolucji francuskiej i krwawego epizodu wojen napoleońskich. Zarazem jednak twórcy i adepci owych szkół śmiało wykraczali poza istniejące dotąd sposoby rozwiązywania problemów politycznych. Szukali zupełnie nowych narzędzi, dzięki którym przyszłość mogłaby się jakościowo różnić od przeszłości. Innymi słowy, nowa harmonia nie oznaczała powrotu do feudalizmu, ale była zapowiedzią społeczeństwa opartego na zasadach równości, pokoju, ładu, braterstwa i siostrzeństwa.

Mediami używanymi przez wczesne socjalistki w ramach codziennych aktywności politycznych były przede wszystkim książki, broszury i czasopisma. Cechował je niejednokrotnie specyficzny język, nasycony metaforami religijnymi i umożliwiający refleksję nad wcześniej niedostrzegalnymi, a czasem i nieistniejącymi w politycznej wyobraźni obszarami. Prezentowane w tych środkach przekazu treści trafiały na podatny grunt nie tylko w kręgach mieszczańskich, ale także w szeregach proletariatu, a dzięki ich głośnemu odczytywaniu podczas spotkań w warsztatach czy na ulicach rodziła się proletariacka sfera publiczna. Głównym środkiem realizacji celów programowych miała być budowa innego świata poprzez zakładanie kolonii, które wyobrażano sobie jako praktyczne przykłady urzeczywistnienia głoszonych haseł, a zarazem – jako zaczątki nowego społeczeństwa. Powstanie choćby jednej, wzorcowej osady w Stanach Zjednoczonych lub w Ameryce Południowej, powinno – wedle propagatorów tych idei – zachęcić tysiące osób do podobnego działania. W istocie bowiem celem pacyfistycznych aktywności wczesnych socjalistek było uniknięcie rewolucji poprzez stopniową eliminację kapitalizmu dzięki zakładaniu coraz to nowych kolonii, które tworzyć miały wielkie, federacyjne organizmy.

Mamy nadzieję, że nadsyłane teksty będą zwracały uwagę na wewnętrzne paradoksy wczesnych socjalizmów. Jeden z takich paradoksów ujawniają próby przeszczepiania Fourierowskich czy Cabetowskich pryncypiów do polskiej myśli politycznej, które niemal zawsze natrafiały na problem połączenia pacyfistycznych intuicji z jednoczesnym dążeniem do zbrojnego przełamania dominacji szlachty i ucisku państw zaborczych. Inny z takich paradoksów we wczesnych socjalizmach wyznacza zamiar założenia nowego świata poza Europą (zazwyczaj w Stanach Zjednoczonych). Tego rodzaju dążenie z jednej strony zdolne było generować olbrzymie emocje i nadzieje wśród dziewiętnastowiecznego proletariatu, z drugiej jednak próba spełnienia tego typu obietnic powodowała, że najbardziej krytycznie nastawione do ówczesnego kapitalizmu jednostki porzucały uczestnictwo w bieżących walkach na rzecz tworzenia wspólnot osadniczych poza centrami kapitalizmu. Jesteśmy przekonani, że istnieje więcej podobnych sprzeczności, a ich wskazanie może być pierwszym krokiem do wydobywania z tych historii nowych, nieoczywistych sensów.Za podjęciem tego typu problematyki stoi również intencja wyjścia poza utarte schematy oceniania doświadczeń wczesnych socjalizmów. Zależy nam zatem na przekroczeniu prostych opowieści, tworzonych przez autorki koncentrujące się na nietrwałości wielu osadniczych projektów. Rzecz jasna konstatacja, że większość tego typu osad ulegała dezintegracji po kilku miesiącach czy latach, opiera się na empirycznych przesłankach. Jednak zamiast takiego prostego wnioskowania o niepowodzeniu wczesnosocjalistycznych prób wyjścia poza kapitalizm zapytać chcemy o to, w jaki sposób te nieudane eksperymenty wpłynęły na trajektorie ruchów antykapitalistycznych w późniejszych czasach. Co Marks zaczerpnął od Charlesa Fouriera czy Roberta Owena? W jaki sposób doświadczenia wczesnych socjalizmów wpłynęły na uformowanie się nowoczesnego kooperatyzmu? Czy twórcy falansterów inspirują współczesnych skłotersów i innych uczestników alternatywnych projektów mieszkaniowych?

Zachęcamy do stawiania kolejnych pytań i wyszukiwania paradoksów w ramach tej problematyki w przekonaniu, że cechą dystynktywną wszelkich wczesnych socjalizmów niewątpliwie było nieustanne przekraczanie granic wyobraźni.

 

Terminarz:

Termin nadsyłania abstraktów: 31 stycznia 2018 r.

Termin nadsyłania artykułów: 30 kwietnia 2018 r.

Planowana data publikacji: wrzesień 2018 r.

 

Lista przykładowych obszarów dociekań:

  • Socjalizm utopijny – błędna kategoria?
  • Ekonomiczne, filozoficzne i społeczne źródła wczesnego socjalizmu.
  • Szejkersi jako prekursorzy wczesnych socjalizmów?
  • Teorie i praktyki Roberta Owena oraz jego zwolenniczek (np. Frances Wright i in.).
  • Teorie i praktyki francuskich wczesnych socjalistów (Claude de Saint-Simon, Charles Fourier, Etienne Cabet) oraz ich zwolenników (m.in. Victor Considerant, Theodore Dezamy, Barthélemy Prosper Enfantin i in.).
  • Teorie i praktyki niemieckich wczesnych socjalistów (np. Wilhelm Weitling, Moses Hess i in.).
  • Teorie i praktyki polskich wczesnych socjalistów (np. Jan Czyński, Ludwik Królikowski, Bogdan Jański, Stanisław Worcell i in.).
  • Wczesne socjalizmy a środowiska robotnicze – (de)mobilizacje i kształtowanie wyobraźni politycznej.
  • Zakładanie nowego świata czy eskapizm? – projekty osadnicze wczesnych socjalistów w obu Amerykach.
  • Rosja jako falanster. Wschód w ujęciu wczesnych socjalistów.
  • Opowiedzieć nowy świat. Język i media wczesnych socjalizmów.
  • Świeckie religie? – Figura Chrystusa i motywy chrześcijańskie w dyskursach wczesnych socjalistów.
  • Kobiety jako wczesne socjalistki, wczesne socjalizmy wobec kwestii kobiecej.
  • Ikaryjczyk w falansterze. Dyskusje wczesnych socjalistów.
  • Wczesny socjalizm jako inspiracja dla Marksa i marksistów.
  • Utopiści. Wczesny socjalizm jako przedmiot krytyki z perspektywy Marksa i marksistów.
  • Apostołowie. Doświadczenia wczesnych socjalizmów w ideach kooperatystów.
  • Historia nieopowiedziana? Krytyczny przegląd stanu badań nad wczesnym socjalizmem.

 

Przykładowa literatura:

Barnosell Jorda, Genís. 2015. „Les admirateurs catalans d’Étienne Cabet : républicains et communistes à Barcelone, 1838-1856”. Le Mouvement Social 251 (2): 133–147.

Bouchet, Thomas [i in.; red]. 2015. Quand les socialistes inventaient l’avenir: presse, théories et expériences, 1825–1860. Paris: Découverte.

Brock, Peter. 1977. Polish revolutionary populism: a study in agrarian socialist thought from the 1830s to the 1850s. Toronto ; Buffalo: University of Toronto Press.

Burckel, Denis. 1999. „La Révolution de 1848 à la lumière de la science sociale fouriériste”. Cahiers Charles Fourier 10. En ligne : http://www.charlesfourier.fr/spip.php?article177.

Callier, Edmund. 1876. Bogdan Jański „pierwszy pokutnik jawny i apostoł emigracji polskiej we Francji”: szkic biograficzny. Poznań: Księgarnia E. Calliera.

Ciołkosz, Adam, i Lidia Ciołkosz. 1966. Zarys dziejów socjalizmu polskiego. T. I. Londyn: Gryf Publications LTD.

Ciołkosz, Adam, i Lidia Ciołkosz. 1972. Zarys dziejów socjalizmu polskiego. T. II. Londyn: Gryf Publications LTD.

Claeys, Gregory. 1987. Machinery, Money and the Millennium: From Moral Economy to Socialism 1815–1860. Princeton University Press.

———. 1989. Citizens and Saints. Politics and Anti-Politics in Early British Socialism. Cambridge University Press.

Cordillot, Michel. 2013. Utopistes et exilés du nouveau monde aux États-Unis de 1848 à la Commune. Paris: Vendémiaire.

Desmars, Bernard. 2010. Militants de l’utopie?: les fouriéristes dans la seconde moitié du XIXe siècle. Dijon: Les Presses du réel.

Dilas-Rocherieux, Yolène. 1991. „Utopie et communisme. Étienne Cabet : de la théorie à la pratique”. Revue française de science politique 41 (5): 676–692.

Fourn, François. 2014. Étienne Cabet ou le temps de l’utopie. Collection Chroniques. Paris: Vendémiaire.

Garaudy, Roger. 1950. Źródła francuskie socjalizmu naukowego. Warszawa: Czytelnik.

Hobsbawm, Eric. 2013. Jak zmienić świat: Marks i marksizm 1840–2011. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Höppner, Joachim i Waltraud Seidel-Höppner. 2002. Etienne Cabet und seine ikarische Kolonie. Sein Weg vom Linksliberalen zum Kommunisten und seine Kolonie in Darstellung und Dokumenten. Frankfurt am Main: P. Lang.

Jean, Georges. 2005. „Les «mots» de Fourier. Petit essai de lexicologie poétique”. Cahiers Charles Fourier 16. en ligne : http://www.charlesfourier.fr/spip.php?article285.

Limanowski, Bolesław. 1890. Historja ruchu społecznego w XIX. stuleciu. Lwów: Nakł. Księgarni Polskiej.

Missalowa, Gryzelda. 1951. „Francuski socjalizm utopijny i jego wpływ na polską myśl rewolucyjną w latach 1830–1848”. W Wiosna Ludów w Europie. Część druga – zagadnienia ideologiczne, III: 5–165. W stulecie Wiosny Ludów 1848–1849. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Murray E. G. Smith. 1998. Early Modern Social Theory: Selected Interpretative Readings. Canadian Scholars’ Press.

Noyes, John Humphrey. 1870. History of American socialisms. Philadelphia: J.B. Lippincot & Co.

Rancière, Jacques. 1989. The Nights of Labor: The Workers’ Dream in Nineteenth-Century France. Philadelphia: Temple University Press.

Saage, Richard. 1999. „Ikarischer Kommunismus. Zu Etienne Cabets utopischem Roman »Reise nach Ikarien«”. UTOPIE kreativ, nr 108 (Oktober): 73–85.

Sikora, Adam. 1974. Gromady Ludu Polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna.

———. 1989. Fourier. Warszawa.

Temkinowa, Hanna. 1962. Gromady Ludu Polskiego (zarys ideologii). Warszawa: Książka i Wiedza.

Turowski, Jan. 1958. Utopia społeczna Ludwika Królikowskiego 1799–1878. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.